Bốn lý thuyết tình yêu chính và thang đo tình yêu
Trong lĩnh vực nghiên cứu tâm lý xã hội về tình yêu, đã có bốn lý thuyết tình yêu chính được xây dựng nhằm mục đích định nghĩa cảm xúc mang tên tình yêu và phân loại các khía cạnh khác nhau của tình yêu thành nhiều loại bao gồm E-Love và C-Love.
“Tình yêu” và “Thích” của Rubin
Rubin (1970) là nhà nghiên cứu đầu tiên đo lường tình yêu bằng thang đo tâm lý khách quan. Ông cho rằng các mối quan hệ lãng mạn được đặc trưng bởi cả “Tình yêu” và “Thích”, trong khi tình bạn thuần khiết chỉ được đặc trưng bởi “Thích”. Ông đã phát minh ra “Thang đo tình yêu” và “Thang đo mức độ yêu thích” để đo lường mức độ Yêu thích và Thích của mọi người dành cho đối tác của họ. Theo định nghĩa của ông, tình yêu bao gồm “Nhu cầu liên kết và phụ thuộc”, “Khuynh hướng giúp đỡ”, “Độc quyền và sự hấp dẫn”, và “Thích” cũng có ba thành phần: “Đánh giá thuận lợi”, “Tôn trọng” và “Nhận thức về sự tương đồng.” khái niệm Tình yêu của Rubin không nhấn mạnh đến ham muốn tình dục đối với các đối tác lãng mạn. Vì vậy, các nghiên cứu gần đây không được thiết kế để so sánh với nghiên cứu này.
Mặc dù thực tế là hai thang đo E-Love và C-Love.của Rubin đã trở nên lỗi thời, khái niệm của ông về sự phân đôi giữa các mối quan hệ lãng mạn và tình bạn thuần khiết đã ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự phát triển của phân loại tình yêu của các nhà lý thuyết khác, những người cũng đảm nhận khía cạnh tình bạn trong một mối quan hệ lãng mạn.
“Tình yêu đam mê” và “Tình yêu đồng hành” của Hatfield.
Dựa trên sự phân đôi của Rubin (1970), Hatfield và Walster (1978) đã đề xuất một cách phân loại tình yêu phân đôi khác nhằm phân biệt tình yêu có tình dục với tình yêu không có tình dục. Họ định nghĩa tình yêu chứa đựng cảm xúc mãnh liệt, sự dịu dàng và tính dục là “Tình yêu nồng nàn” và tình yêu bao gồm tình cảm thân thiện và gắn bó sâu sắc là “Tình yêu đồng hành”. Mối quan tâm hàng đầu của Hatfield là chắt lọc Tình yêu đam mê từ thang đo Tình yêu của Rubin, mà cô tin rằng đó là sự kết hợp giữa Tình yêu đam mê và Tình yêu đồng hành. Mặc dù Hatfield đã phát minh ra Thang đo Tình yêu đam mê (PLS) với sự hợp tác của Sprecher (Hatfield & Sprecher, 1986), nhưng cô ấy không xây dựng thang đo Tình yêu đồng hành của riêng mình. Hầu hết các nhà nghiên cứu chấp nhận quan điểm về sự phân đôi trong tình yêu của cô ấy thường sử dụng thang đo tình yêu của Rubin hoặc thang đo sự thân mật của Sternberg (xem bên dưới) tương đương với những gì cô ấy định nghĩa là Tình yêu đồng hành.
Thái độ yêu đương “Eros” và “Storge” của Lee.
Nhà xã hội học người Canada Lee (1973) không đề xuất sự phân đôi giữa hai loại tình yêu mà đề xuất một phân loại có tên là Lý thuyết màu sắc của tình yêu, định nghĩa E-Love và C-Love là hai loại tình yêu trong tổng số sáu loại. Ông tin rằng các nhà khoa học xã hội có thể phân loại tình yêu thành sáu kiểu tình yêu sau:
- “Eros” (tình yêu dựa trên sự hấp dẫn thể xác đối với đối tác)
- “Ludus” (tình yêu vui tươi và giống như trò chơi),
- “Storge” (một phong cách dựa trên sự chậm rãi). phát triển tình cảm và tình bạn)
- “Mania” (tình yêu đặc trưng bởi nỗi ám ảnh và ghen tuông)
- “Agape” (tình yêu vị tha)
- “Pragma” (một phong cách thực tế liên quan đến việc xem xét có ý thức về đặc điểm nhân khẩu học và khách quan của người được yêu).
Thuyết tam giác tình yêu
Theo thuyết tam giác tình yêu của Sternberg cho rằng sự thân mật, đam mê và sự cam kết của con người có các mức độ khác nhau tại bất kỳ thời điểm nào trong các mối quan hệ. Vào năm 2021, một nghiên cứu khác đã được thực hiện và đưa ra bằng chứng thực nghiệm về tính phổ quát của Thuyết Tam giác tình yêu.
3 THÀNH TỐ TRONG TÌNH YÊU CỦA THUYẾT TAM GIÁC STERNBERG
Theo lý thuyết của Sternberg – nhà tâm lý học người Mỹ đồng thời là giáo sư khoa Phát triển Con người tại đại học Cornell, khái niệm tình yêu được miêu tả như một mô hình tam giác với ba góc là những thành tố cấu thành. Một số dạng tình yêu sẽ tập trung vào yếu tố tình cảm giữa hai cá thể hoặc yếu tố thể xác. Tuy nhiên, các dạng thức tình yêu này cũng có thể được áp dụng trong các mối quan hệ cá nhân khác.
Ba thành tố bao gồm:
• Sự thân mật (Intimacy): bao gồm cảm giác gần gũi, gắn kết.
• Sự đam mê (Passion): bao gồm những xúc cảm lôi cuốn, hấp dẫn về ngoại hình, thể xác và dẫn đến sự thỏa mãn về mặt tình dục và khát khao âu yếm, lãng mạn và nhu cầu thỏa mãn nhu cầu sinh lý.
• Sự cam kết (Commitment): bao gồm những cảm giác khiến chúng ta quyết tâm bên cạnh người ấy, cùng nhau hướng về những mục tiêu chung. Hay dễ hiểu là giao ước giữa đối phương với bạn chọn ở lại bên cạnh nhau và cùng hướng tới những mục tiêu chung.
7 loại tình yêu Cụ thể gồm:
-Tình yêu toàn vẹn (đủ cả 3 yếu tố)
Còn được gọi là tình yêu đích thực, bao gồm đầy đủ 3 yếu tố là đam mê về mặt thể xác, sự hòa hợp về cảm xúc và sự cam kết sẽ xuất hiện đồng thời trong kiểu tình yêu trọn vẹn này. Tất nhiên, cấp độ của mỗi yếu tố không phải lúc nào cũng bằng nhau. Theo Robert, đấy là kiểu tình yếu “hiếm có khó tìm nhất” và không phải ai cũng có cơ hội được trải nghiệm trong suốt cả cuộc đời mình.
-Gắn kết (chỉ gồm có sự thân mật)
Sternberg nói rằng sự yêu thích thân mật này đặc trưng cho tình bạn thực sự, trong đó một người cảm thấy có sự gắn kết, ấm áp và gần gũi với người khác nhưng không phải là đam mê mãnh liệt hay cam kết lâu dài.
-Đam mê (chỉ có sự đam mê)
Đặc trưng của dạng tình cảm này chính là cảm giác ham muốn điển hình như đam mê thể xác mà không cần đến tình cảm hay sự cam kết. Mối quan hệ này không có đủ thời gian để phát triển thêm những cảm xúc thân thiết, những yếu tố lãng mạn hay tiến đến tình yêu vẹn toàn. Sự thân thiết hay những lãng mạn có thể xuất hiện khi giai đoạn này kết thúc. Thông thường, cảm xúc mê đắm sẽ rất mãnh liệt ngay từ phút ban đầu.
-Tình yêu rỗng (chỉ có cam kết)
Đặc tính của dạng tình yêu này không có sự đam mê và gần gũi. Đôi khi tình yêu mãnh liệt có thể biến tướng trở thành tình yêu trống rỗng. Ngược lại, tình yêu trống rỗng cũng có thể đơm hoa, phát triển thành tình yêu mãnh liệt. Chúng ta có thể bắt gặp hiện tượng này ở các cuộc hôn nhân sắp đặt. Ngay từ đầu, mối quan hệ bắt đầu bằng sự lạnh nhạt nhưng dần dà phát triển thành một dạng thức tình cảm khác, nồng nhiệt hơn.
-Tình yêu lãng mạn (gồm thân mật và đam mê)
Tình yêu lãng mạn gắn kết cảm xúc con người thông qua những cử chỉ thân mật cùng với khát khao dục vọng thuần túy. Những cá thể trong mối quan hệ này có thể thấu hiểu đối phương một cách chi tiết đến sâu sắc. Họ xây dựng quan hệ bằng những đam mê tình ái lẫn tình dục về nhau. Có thể tại thời điểm hình thái tình cảm này diễn ra, những cặp đôi vẫn chưa có những ràng buộc dài hạn hoặc chưa xác định được những dự định tương lai cùng nhau.
-Tình yêu đồng hành (gồm thân mật và cam kết)
Kiểu tình yêu này bao gồm sự cam kết đồng hành và sự hòa hợp về mặt cảm xúc nhưng lại thiếu đi đam mê về mặt thể xác. Các nhà tâm lý học khẳng định rằng kiểu tình yêu này thường xuất hiện sau nhiều năm hai người hẹn hò, chung sống hoặc đã kết hôn.
-Tình yêu nồng nàn (gồm đam mê và cam kết).
Tình yêu mù quáng có thể được minh họa bằng một cuộc tán tỉnh và hôn nhân như vũ bão, trong đó sự cam kết được thúc đẩy phần lớn bởi niềm đam mê, mà không có ảnh hưởng ổn định của sự thân mật.
=> Tuyệt vời nhất là có được tình yêu toàn vẹn/trọn vẹn (consummate love) và đây cũng là tình yêu mà hầu hết mọi người tìm kiếm. Sự cân bằng giữa ba khía cạnh tình yêu có thể sẽ thay đổi trong quá trình. Cả 3 thành phần – được tìm thấy trong tình yêu trọn vẹn – đối với nhiều người trong chúng ta là tiêu biểu cho một mối quan hệ lý tưởng. Tuy nhiên, thời gian ở một mình không khiến cho sự thân mật, niềm đam mê và sự cam kết xảy ra và phát triển. Biết về những thành phần này của tình yêu có thể giúp các cặp đôi tránh được những cạm bẫy trong mối quan hệ của họ, giải quyết những vấn đề cần cải thiện hoặc giúp họ nhận ra khi nào có thể là lúc để mối quan hệ kết thúc.
MỐI QUAN HỆ MẬP MỜ
💘Mối quan hệ “mập mờ”có thể bắt nguồn từ 3 trong 7 loại tình yêu: gắn kết (chỉ gồm có sự thân mật), đam mê (chỉ có sự đam mê), lãng mạn (gồm thân mật và đam mê), thiếu CAM KẾT. Ngoài ra, mối quan hệ này cũng có thể được thiết lập dựa trên khía cạnh lợi ích. Cụ thể:
♥️Trong các mối quan hệ “mập mờ”, các cá nhân có khả năng không muốn thành lập sự cam kết vì cảm thấy cam kết nghĩa là sự trói buộc, họ không muốn chịu trách nhiệm cho mối quan hệ mà muốn tận hưởng niềm vui thú đến từ những cảm xúc, sự thu hút.
♥️Không biết mình thực sự muốn gì: Họ không rõ ràng cảm xúc và mong muốn của bản thân và cả đối phương. Vì vậy họ chọn quan hệ mập mờ như là hành trình để khám phá và tìm hiểu xem cả hai thật sự muốn gì.
♥️ Một nguyên nhân nữa đó chính là sợ rủi ro của mối quan hệ cam kết.
♥️ Hơn nữa, ngoài thời gian cả hai bên nhau thì bạn vẫn sẽ có sự tự do của mình.
♥️Họ cảm thấy rằng, một khi đã có sự cam kết đồng nghĩa với các vấn đề xảy ra trong cuộc tình không còn chỉ bao gồm cảm xúc và đam mê. Đó chính là gánh nặng cho tình cảm của họ, điều đó khiến tình cảm của mối quan hệ bị bào mòn dần bởi thực tế.
♥️Sự an toàn về mặt cảm xúc: Một trong những lý do cho mối quan hệ mập mờ là bởi họ sợ từ chối, và cố giữ những lựa chọn và cơ hội mở cho bản thân. Họ cho rằng ở trong mối quan hệ mập mờ sẽ an toàn hơn là bước vào mối quan hệ yêu đương chính thức, nơi tình yêu lâu dài được coi là rủi ro. Những người này họ không tin vào sự cam kết trong tình yêu. Bởi về mặt tâm lý, họ sợ yêu đương sẽ làm tăng rủi ro nỗi sợ mất mát, tan vỡ hay đau khổ sau đó.
♥️Sang chấn tuổi thơ: Những nỗi bất an gắn bó thời thơ ấu kéo dài đến tuổi trưởng thành, làm ảnh hưởng đến sự phát triển và sự cam kết trong một mối quan hệ lãng mạn. Có hai dạng gắn bó trong mối quan hệ lãng mạn: kiểu gắn bó lo lắng và kiểu quyến luyến né tránh. Có thể vì bố mẹ chia tay, đổ vỡ, ly hôn khiến họ bị ám ảnh về một mối quan hệ nghiêm túc, gắn bó dài lâu.
♥️Ở dạng gắn bó lo lắng, những người này có thể không thích sự mơ hồ, nhưng họ nhận ra rằng việc thúc đẩy sự rõ ràng có thể đe dọa sự ổn định mà họ có. Do đó, họ chấp nhận sự mập mờ trong mối quan hệ này.
♥️Khác với dạng gắn bó lo lắng, những người ở dạng né tránh sẽ gặp khó khăn hơn trong mối quan hệ cam kết. Sự mơ hồ lâu dài có thể không tốt đối với người né tránh, nhưng lại tạo cảm giác dễ chịu hơn đối với một người không muốn phụ thuộc hay ràng buộc trong mối quan hệ.
♥️Có những trường hợp, cả hai đều sẵn sàng có sự cam kết với nhau, nhưng vì thiếu sự tương tác chia sẻ và dũng cảm đối mặt, họ sợ rằng đối phương không có mục tiêu giống như mình, bởi vậy, cả hai đều không dám ngỏ lời với đối phương mà duy trì mối quan hệ không rõ ràng.
♥️Trong các mối quan hệ “mập mờ” vì lợi ích, họ đến với nhau vì một nhu cầu nhất định, có thể là: muốn nhận được sự quan tâm, an ủi, muốn giải tỏa các cảm xúc, muốn có người hàn huyên tâm sự, muốn trải nghiệm cảm giác yêu đương, nhu cầu về mặt tình dục, nhu cầu về vật chất,…
♥️Có một đặc điểm chung trong các mối quan hệ này là họ hoàn toàn Không cần phải chịu trách nhiệm về sự cam kết cho mối quan hệ giữa họ. Đôi khi, một trong hai hoặc cả hai có tình cảm nhưng vì lo sợ khi bày tỏ sẽ bị từ chối nên họ im lặng và duy trì tình trạng “mập mờ”. Ngoài ra, có một số cá nhân muốn có mối quan hệ “mập mờ” với nhiều người cùng lúc vì muốn trải nghiệm cảm giác mới lạ và họ không có nhu cầu cam kết với bất cứ cá nhân nào. Đây cũng được coi là một mối quan hệ “mập mờ” vì lợi ích.
♥️Hoặc có một số mối quan hệ “mập mờ” xuất phát từ các cá nhân có các rối loạn về tâm lý: gắn bó né tránh, gắn bó lo hãi, BPD, DID, RLLC, PTSD,… Họ có những sự bất ổn dẫn đến các vấn đề về sự cam kết và cần đến sự hỗ trợ về mặt tâm lý.
Ở trong một mối quan hệ mập mờ khiến bạn không thể nào bộc lộ hết những tâm tư, tình cảm của mình dành cho đối phương. Nếu cứ mãi kéo dài tình trạng này sẽ có một ngày dẫn đến sự khó chịu, thậm chí là ức chế và bùng nổ. Từ đó ảnh hưởng đến đời sống cá nhân, công việc và những mối quan hệ khác. Không phải ai cũng thích một mối quan hệ ở trạng thái nửa vời. Không ít người trẻ đã phải chịu tổn thương vì vô tình vướng phải một mối quan hệ không thể gọi tên. Từng rơi vào mối quan hệ “mập mờ” dù bản thân không hề muốn cũng có thể để lại các vấn đề tâm lý và tổn thương.
Phan Thị Cẩm Giang, giảng viên khoa Tâm lý học, Trường ĐH Quốc tế Sài Gòn cho hay
“Điều này cũng làm các bạn dễ chai sạn tình cảm, khó cảm nhận được tình cảm thật, từ đó ít tin vào những điều tốt đẹp của tình yêu. Hơn nữa, việc sa đà vào các mối quan hệ mập mờ dễ khiến tỷ lệ các bạn quan hệ tình dục bừa bãi, mang thai và nạo hút thai tăng cao”.
“Ai cũng có nhu cầu được yêu đương, được quan tâm, được là của mình. Chẳng qua, các bạn đã dễ dãi trong cảm nhận và cho đi, dẫn đến việc mập mờ. Do vậy, mình cần tỉnh táo để xác định mục tiêu sống, giá trị sống và lựa chọn tình yêu là một trong những giá trị đó. Nói chung, mỗi người phải tự vấn nhiều, thậm chí cả thử thách chính mình và đối phương, còn nếu chưa xác định được thì đừng dễ dãi sa vào rồi dẫn đến mập mờ”.
